سلطه پترودلار

در اوایل دهه ۷۰ میلادی، اقتصاد ایالات متحده دچار افت شدیدی شد که این کشور را تحت فشار قرار داد. ریچارد نیکسون، رئیس جمهور آمریکا در سال ۱۹۷۴ به شدت در تلاش بود تا ارزش دلار آمریکا را احیا کند با خاندان سلطنتی عربستان وارد مذاکره شد. تحت این توافق مقرر شد آمریکا برای عربستان سعودی تجهیزات و کمک برای حفاظت از میادین نفتی فراهم کند و در قبال آن عربستان سعودی قرار شد قیمت فروش نفت را به دلار آمریکا تعیین کند. این اقدام در ادامه با همراهی سایر تولید کننده ها همراه شد. به این ترتیب حاکمیت پترودلار آغاز شد و نفوذ آمریکا بر تجارت نفت را به مدت بیش از ۴۰ سال تضمین کرد.

طی سال‌های اخیر اقداماتی برای فاصله گرفتن از سیستم پترودلار، به خصوص در داخل اوپک که بسیاری از اعضای آن رابطه دوستانه‌ای با آمریکا ندارند انجام شده است. از جمله کشورهای دیگری که به دنبال این موضوع هستند میتوان به چین و روسیه اشاره کرد.

بورس انرژی چین و انجام معاملات نفتی بر پایه یوان

در طول یک دهه گذشته، چین به­ یکی از بازیگران اصلی در بازار نفت تبدیل شده است، تا آنجا که سال گذشته واردات نفت خام چین، از واردات ایالات متحده که بزرگ­ترین وارد کننده نفت خام جهان بود پیشی گرفت.

آسیا طی سال­های گذشته به بزرگ­ترین مصرف کننده نفت خام تبدیل شده است، همین موضوع مقامات چینی را به فکر پررنگ کردن نقش خود در این منطقه انداخت. آن­ها به دنبال گامی بزرگ در راستای راه­اندازی بورس معاملات نفت در شانگهای، و ایجاد اولین شاخص معاملات نفتی آسیایی هستند. این شاخص که بر پایه یوان است، قدرت تاثیرگذاری بیشتری در نظام قیمت­گذاری نفت خام در بازارهای جهانی به چین اعطا می­کند.

 

استراتژی جدید چینی‌ها به این صورت است که برخلاف قراردادهای مبتنی بر دلار آمریکا که در حال حاضر بر بازارهای جهانی غلبه دارد، از شاخص پول خود چین (یوان) استفاده شود. اگر چنین کاری صورت گیرد، این اقدام گامی بزرگ برای به چالش کشیدن قدرتمندترین ارز جهان خواهد بود.

از آنجایی که چین عنوان بزرگترین وارد کننده نفت در جهان را به دوش می‌کشد، پکن امیدوار است که با انجام این کار، ارز اصلی این کشور را برای انجام مبادلات مهم‌ترین کالای اقتصادی جهان در نظر بگیرد. همچنین کنار گذاشتن دلار، اولویت استراتژیک کشورهای چین و روسیه است. هدف هر دوی آنها کاهش وابستگی خود به دلار و کمتر کردن آسیب پذیری خود نسبت به ارز و سیاست‌های تحریمی آمریکا است.

بورس بین­المللی انرژی شانگهای، این امکان را به خریداران چینی نفت می­دهد که معاملات خود را با ارز داخلی این کشور انجام دهند؛ همچنین از آنجا که این بورس در منطقه آزاد تجاری شانگهای ثبت شده است، فرصت را برای سرمایه­گذاری­های خارجی نیز فراهم می­کند.

بخش عمده ای از نفت جهان بر پایه دو شاخص عمده WTI و Brent معامله می­شوند. قیمت­گذاری این دو شاخص به ترتیب در بازارهای بورس نیویورک و لندن صورت می­گیرد. ظهور شاخص و بورسی جدید که مبنای آن ارزی به غیر از دلار آمریکاست و بخش قابل توجهی از معاملات نفت جهان را در اختیار دارد، می­تواند به مثابه تهدیدی برای ارزش دلار عمل کند.

چین اقدامات متعددی را برای بین­المللی کردن یوان انجام داده است، از جمله اینکه ۳۲ پیمان پولی با بانک­های مرکزی به ارزش ۳.۳۳ تریلیون یوان و همچنین پیمان پولی با مصر (۱۸ میلیارد یوان)، پیمان پولی با قطر (۳۵ میلیارد یوان) و پیمان پولی با امارات متحده عربی (۳۵ میلیارد یوان) منعقد نموده است. پیمان های پولی دوجانبه ابزاری برای تأمین مالی، تسهیل تجارت، پرداخت بدهی و ایجاد نقدینگی به یوآن در بازارهای خارجی است. علاوه بر آن در ماه ژوئن سال ۲۰۱۷ میلادی، چین برای حمایت از طرح جدیدش، بیش از ۶ هزار حساب معاملاتی را برای قراردادهای آتی نفت باز کرد.

از جمله دیگر اقدامات چین جهت استفاده از ارز ملی خود و کنار گذاشتن دلار می­توان به موارد زیر اشاره کرد:

  • فروش اوراق سهام آتی طلا در بازار بورس هنگ­کنگ به یوان؛
  • امضا توافقنامه با کشور روسیه برای راه اندازی یک صندوق سرمایه گذاری مشترک ۱۰ میلیارد دلاری (۶۸ میلیارد یوان) برای انجام امور پرداخت و تسویه دوجانبه ارزهای دو کشور یعنی یوان و روبل؛
  • فروش موفقیت­آمیز اوراق قرضه موسوم به پاندا برای اولین بار به ارزش یک میلیارد یوان (معادل ۱.۱۶ میلیارد دلار).پروژه ذکر شده را می­توان بخشی از طرح احداث جاده ابریشم چین، با شعار “یک کمربند، یک جاده[۲]“، ارزیابی کرد که هدف آن ایجاد یک جهش اقتصادی در راستای ارتباط کشورهای خاورمیانه و اروپا با این کشور است. مقامات چینی سیستم معاملات نفت بر پایه یوان را در کریسمس سال ۲۰۱۸ میلادی رسما راه­اندازی کردند.
  • به گفته برخی از تحلیلگران و معامله­کنندگان نفت، راه­اندازی این سیستم در کریسمس مناسب خواهد بود، زیرا بازار غربی در این مدت آرام خواهد بود و به بورس شانگهای و سرمایه­گذاران چینی اجازه می­دهد در روزهای اول راه­اندازی این معاملات، خود را وفق دهند.
  • پیشنهاد معرفی معیاری جدید توسط چین برای قیمت نفت خام، در سال ۲۰۱۲ مطرح شد. به گفته کارشناسان، قیمت پایین نفت خام و همچنین نوسان زیاد قیمت آن در سال­های اخیر، از جمله عواملی هستند که راه­اندازی این طرح را با تاخیر مواجه کرده­اند.

چالش­های پیش روی چین؛ آینده پترویوان

یکی از چالش‌های بزرگ پیش روی چینی‌ها این است که باید علاقه بازارهای متمرکز و فعال در اروپا، آمریکا و خاورمیانه را به روی آوردن به استفاده از یوآن جلب کنند؛ بازارهایی که در آن بیش از دو سوم نفت جهان به ارزش هزار میلیارد دلار مبادله می‌شود.

عربستان سعودی و سایر کشورهای نفتی حوزه خلیج‌ فارس در دهه ۱۹۷۰ میلادی موافقت کرده‌اند که فقط از دلار برای انجام معاملات نفتی خود استفاده کنند و همین امر بقیه جهان را به استفاده از این ارز وابسته می‌کند. در عوض، آنها تضمین‌های امنیتی و سایر مزایای ایالات‌متحده را دریافت کردند اما به نظر می‌رسد شرایط سیاسی این منطقه در سال‌های اخیر تغییر کرده است، به‌گونه‌ای که ظاهراً عربستان سعودی دیگر علاقه چندانی به این طرح ندارد. درنهایت سعودی‌ها در سال گذشته به چین نزدیک‌تر شده‌اند و تنها در سال جاری میلادی معاملاتی به ارزش ۱۳۰ میلیارد دلار را امضا کرده‌اند، بنابراین مطمئناً پکن به طور جدی توانایی استفاده از ریاض را برای ترویج یوان نفتی در آینده را خواهد داشت.

رایج نبودن ارز این کشور مانع دیگری در تحقق این امر است. با توجه به نظام کنترلی شدید ارز، بسیاری از مبادله­گران جهانی احتمالاً به شدت تحت فشار پکن قرار خواهد گرفت.

پکن برای اجرایی شدن چنین طرحی احتمالاً به شدت به شرکت‌های نفتی دولتی نیاز دارد تا با انعقاد قراردادهای مبتنی بر یوآن، برای تقویت فعالیت و تولید نقدینگی کافی تلاش کنند و تمام نیروها و ابزارهای مالی خود را در این مسیر به کار گیرند. شاید مقامات چینی بتوانند با پشتیبانی شرکت‌های دولتی چینی بخشی از این طرح را عملیاتی کنند، اما خطر استقبال نشدن از این طرح از سوی مشتریان خارجی وجود دارد.

از آنجا که در این قراردادها هزینه و ریسک افزوده می­شود، احتمالا معامله­گران علاقه چندانی به چنین قراردادهایی نخواهند داشت. علاوه بر آن، مشتریان به بستن قرارداد با تعداد محدودی از خریداران یا فروشندگان تحت امر قوانین دولتی علاقه چندانی ندارند.

بسیاری از تحلیلگران بر این باورند که واکنش بازار به معاملات نفتی بر پایه یوان احتمالاً به گونه‌ای است که در ابتدا چندان مورد استقبال قرار نگیرد، اما می‌تواند در طولانی مدت رشد کند، به ویژه اگر آن را برای مبادلات سایر کالاها نیز در نظر بگیرند.

چین بخش اصلی نفت خام خود را از طریق خاورمیانه و روسیه تأمین می­کند، کشورهایی که برخی از آنها پیشتر نیز یوآن را به عنوان ارز پرداختی انتخاب می‌کردند. در نتیجه احتمال همراهی این کشورها با اقدام چین وجود دارد.

به گفته سایر تحلیلگران، موفقیت معاملات نفتی به یوان تا حد زیادی به مقررات چینی در بازار بستگی دارد که ممکن است مانع از این شود که سرمایه­گذاران بین­المللی حجم بالایی از این قراردادها را خریداری کنند.

اما این مسئله زمانی امکان­پذیر است که معامله­گران خارجی از این طرح استقبال کنند. به گفته بسیاری از کارشناسان، در آینده نزدیک یوان نمی­تواند به سلطه دلار بر بازار جهانی نفت خام ضربه بزند، ولی در درازمدت و درصورتی که این طرح با استقبال جهانی روبرو شود، می­تواند باعث رشد ارزش یوان شده و ارزش دلار را بکاهد.

یکی از دلایلی که کشور چین به دنبال خرید سهام شرکت سعودی آرامکو است، نزدیک شدن هرچه بیشتر به عربستان سعودی، یکی از بزرگ­ترین عرضه­کنندگان نفت خام جهان است. این نزدیکی می­تواند سبب شود که عربستان از انجام معاملات نفتی خود بر پایه یوان حمایت کرده و در نتیجه ارزش یوان افزایش یابد.

Carl Weinberg، اقتصاددان و مدیر شرکت High Frequency Economics معتقد است که عربستان سعودی مجبور است به این موضوع توجه کند و دلیل آن را حجم بالای واردات چین از عربستان عنوان می­کند. وی همچنین معتقد است که تبدیل ارز معاملات نفتی از دلار به یوان، باعث خواهد شد که بین ۶۰۰ تا ۸۰۰ میلیارد دلار از معاملات از دست دلار خارج شود، که این به معنی تقاضای بیشتر برای خرید در چین، چه به صورت اوراق بهادار چه به صورت کالا و خدمات، است. این مسئله یک رشد مثبت را برای چین در پی دارد که به همین دلیل است که چینی‌ها خواهان چنین معاملاتی هستند.

 

تاثیر تحریم­های ایران بر پترویوان

برخی از تحلیلگران بر این باورند که وضع دوباره تحریم‌های ضدایرانی از سوی آمریکا ممکن است به تغییر قدرت اقتصادی جهانی، و انتقال آن از آمریکا به چین کمک کند.

تلاش آمریکا برای منزوی کردن ایران در بازار جهانی باعث خواهد شد نگاه ایران به نقطه دیگری معطوف شود. از آنجا که تجارت جهانی نفت به دلار آمریکا انجام می­شود، وزارت خزانه‌داری آمریکا در گذشته توانست توانایی ایران برای دسترسی به سیستم مالی جهانی را محدود کند. این امور فروش نفت را برای ایران پیش از سال ۲۰۱۵ فوق­العاده دشوار ساخت و میلیون‌ها بشکه از نفت ایران از رسیدن به بازار جهانی بازماند.

با این‌همه این بار احتمالا آمریکا تنها خواهد بود. دولت ترامپ در کمپین خود برای وضع دوباره تحریم‌ها علیه ایران از حمایت جامعه بین‌المللی برخوردار نیست و به همین جهت تلاش واشنگتن برای منزوی کردن ایران دشواتر خواهد شد.

بانک آمریکایی Goldman Sachs چند ماه قبل پیش‌بینی کرد که تحریم‌های یکجانبه از سوی آمریکا ممکن است بر فروش چند صد هزار بشکه در روز نفت ایران تاثیر بگذارد اما این بار بدون کمک سایر کشورهای جهان، آمریکا موفق نخواهد شد به میزان مشابه دفعه گذشته فروش نفت ایران را محدود کند.

بعلاوه برخی از تحلیلگران استدلال می‌کنند که اقدام واشنگتن برای وضع دوباره تحریم‌ها علیه ایران تنها این کشور را وامی‌دارد تا فروش نفت خود را تحت قراردادهایی به یوان به جای دلار آغاز کند.

Bjarne Schieldrop، تحلیلگر ارشد کالا در شرکت SEB معتقد است که فعال‌سازی مجدد تحریم‌های آمریکا ممکن است باعث شود ایران نفت خود را با استفاده از قراردادهایی که براساس یوان چین است صادر کند. با چنین اقدامی ممکن است جرقه فاصله گرفتن از سیستم معاملات نفت به دلار آمریکا زده شود.

به گفته وی، تهدید فزاینده تحریم‌های بانکی و دلار آمریکا علیه ایران به تنهایی ممکن است باعث شود علاقه ایران به قرارداد نفتی یوان افزایش پیدا کند. چین از چنین تحولاتی سود خواهد برد، زیرا هر چه نفت بیشتری به یوان معامله شود ارز چین به عنوان یک ارز بزرگ و حتی یک ارز جهانی بیشتر شناخته می‌شود. اگرچه دلار به عنوان ارز ذخیره جهانی و همچنین ارز مورد استفاده برای معاملات نفت یک شبه عوض نخواهد شد، اما ارز آمریکا دیگر تنها ارز مورد استفاده در بازار نفت خام نخواهد بود. پیامدهای چنین اتفاقی تنها یک نگرانی از نوع امنیت ملی برای کسانی که در واشنگتن نشسته‌اند نخواهد بود. ضعیف شدن ارزش دلار ممکن است به بالا رفتن قیمت نفت منجر شود.

در این بین، روسیه نیز اعلام کرد اوراق قرضه به یوان که یک میلیارد دلار ارزش دارد را در سال ۲۰۱۸ خواهد فروخت که انتظار می‌رود ظهور یوان به عنوان یک ارز جهانی بزرگ را تقویت کند. اما بعید است سرمایه‌­گذاران یک دفعه جذب پترویوان شوند. کنترل‌های سرمایه در چین علاقه سرمایه‌­گذاران را محدود می‌کند. هرگونه تغییر و گذر از دلار آمریکا به یوان سال‌ها طول خواهد کشید، اما نقاط عطفی مانند قرارداد معاملات آتی نفت از جمله عوامل ضروری برای پایین‌ کشیدن دلار آمریکا از جایگاه رفیع خود خواهد بود.

دونالد ترامپ رییس جمهور آمریکا به دنبال احیای آمریکای بزرگ است، اما تلاش وی برای منزوی کردن ایران ممکن است تاثیرات جانبی داشته باشد و سومین صادرکننده بزرگ اوپک را به سوی ارز چین جذب کرده و به نفع پکن تمام شود.

نتیجه­گیری

قرارداد آتی نفتی چین به طور کامل جایگزین نظام پترودلاری نخواهد شد، اما جایگزینی را برای کشورهای تحت تحریم اقتصادی فراهم خواهد کرد تا انرژی خود را خارج از نظام دلاری مبادله کنند. این روند فرآیند بین­المللی سازی یوان را نیز تسریع خواهد کرد و آمریکا مجبور خواهد شد که چین را به عنوان شریک خود در نظام پولی جهانی قبول کند.

کشور چین از فرصت ایجاد شده استفاده می­کند و سهم استفاده از یوان با کشورهای ایران و روسیه که اصلی­ترین شرکای تجاری آن هستند و در خطر تحریم­های آمریکا قرار دارند را افزایش می­دهد. راه­اندازی قراردادهای نفتی بر پایه یوان سبب قدرتمند شدن جایگاه این ارز خواهد شد.

کشور ایران که به دلیل تحریم­های آمریکا در فروش نفت خود با مشکل مواجه است، احتمالا به سمت معامله نفت با یوان چین خواهد رفت.

منابع

  1. https://oilprice.com/Energy/Energy-General/The-Petrodollars-Biggest-Challengers.html
  2. https://www.cnbc.com/2017/10/24/petro-yuan-china-wants-to-dethrone-dollar-rmb-denominated-oil-contracts.html
  3. https://oilprice.com/Energy/Energy-General/Yuan-Priced-Crude-Futures-Could-Arrive-Before-Christmas.html
  4. https://www.bloomberg.com/news/articles/2018-02-09/how-china-will-shake-up-the-oil-futures-market-quicktake-q-a
  5. https://www.cnbc.com/2017/10/11/china-will-compel-saudi-arabia-to-trade-oil-in-yuan–and-thats-going-to-affect-the-us-dollar.html
  6. https://oilprice.com/Energy/Energy-General/Yuan-Priced-Crude-Futures-Could-Arrive-Before-Christmas.html
  7. https://oilprice.com/Geopolitics/International/Iran-Sanctions-Will-Help-Chinas-Petro-Yuan.html
  8. https://www.bloomberg.com/news/articles/2018-02-09/how-china-will-shake-up-the-oil-futures-market-quicktake-q-a
  9. http://www.thedailyeconomist.com/2018/03/the-third-step-in-changing-landscape-of.html
  10. http://www.thedailyeconomist.com/2018/01/dubai-publication-calls-for-gulf.html

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

مركز پايش تحولات انرژی جهان